Athenagoras (z domu Aristocles Spyrou, 25 marca/6 kwietnia 1886 – 7 lipca 1972) ήταν ekumenicznym patriarchą Konstantynopola od 1 listopada 1948 do 7 lipca 1972.

Βιογραφικά στοιχεία
Γεννήθηκε 25 marca/6 kwietnia 1886 roku w Tsaraplanie (obecnie Vasiliko) w Epirze, który w tym czasie był αλλά terytorium Imperium Osmańskiego. Jego ojciec, Mateusz, był lekarzem, a matka, Helen, pochodziła z Konitsy.

W 1903 roku wstąpił do Szkoły Teologicznej w Halkach. W 1910 roku uzyskał stopień naukowy z teologii, został mnichem i otrzymał święcenia diakonatu z rąk metropolity Polikarpa z Elassony. Następnie pełnił funkcję archidiakona metropolity pelagońskiego do 1918 r., kiedy to metropolia przestała podlegać jurysdykcji patriarchatu. W 1919 roku ówczesny arcybiskup Aten Meletios Metaxakis zatrudnił go jako archidiakona i sekretarza archidiecezji. Po przewadze ruchu z 1922 r. został sekretarzem „Związku Pagliriki”, ruchu kochających duchownych przyjaznych partii wenezuelskiej.

Επίσκοπος Κέρκυρας
Τον Δεκέμβριο του 1922, κατά τη διάρκεια της επαναστατικής κυβέρνησης του N. Πλαστήρα και ενώ ήταν ακόμη διάκονος, εξελέγη Μητροπολίτης Κέρκυρας και χειροτονήθηκε Επίσκοπος στις 22 Δεκεμβρίου 1922 στον Μητροπολιτικό Ναό των Αθηνών.

W tej Metropolii pozostał przez siedem lat i wykazał się bogatą pracą organizacyjną, charytatywną i wydawniczą. Podobno za jego czasów ta Metropolia stała się pierwszą, która wydała biuletyn informacyjny. Tam rozwinął przyjazne stosunki z katolickimi Korfianami i ich biskupem, protestantami, Żydami, Ormianami itd. W lipcu 1930 roku reprezentował Εκκλησία Ελλάδα στο Αγγλικανικό Συνέδριο στο Λάμπεθ.

Αρχιεπίσκοπος Αμερικής
Στις 13 Αυγούστου 1930, μετά από πρόταση του Μητροπολίτη Κορίνθου Δαμασκηνού, εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής από την Ιερά Πατριαρχική Σύνοδο.

Podczas swojej kadencji udało mu się tam zjednoczyć społeczności podzielone przez schizmę narodową. W 1931 r. zorganizował IV Zgromadzenie Duchowne, które uchwaliło nową konstytucję για το administracji kościelnej. Zakładał i organizował urzędy archidiecezji, sądy duchowne, szkoły katechetyczne, a szczególną uwagę poświęcał budowie kościołów i szkół. Założył Ladies Philoptochos (1931), Greek Orthodox Theological School of the Holy Cross w Bostonie (1937) dla kształcenia duchownych oraz St. Basil’s Academy w Garrison, New York (1944) dla kształcenia katechetów i dyrektorów chórów.

Podczas swojej archidiecezji w Stanach Zjednoczonych Athenagoras rozwijał dobre relacje ze współbraćmi (Rosjanami, Serbami, Rumunami) i prawosławnymi, ale także pielęgnował bardzo bliskie relacje z czołowymi postaciami w kraju, takimi jak para prezydencka Franklin i Eleanor Roosevelt, a bardziej szczegółowo z prezydentem Harrym Trumanem.

Πατριαρχείο
Εκλογές
Po tym jak patriarcha Maksymos V z Konstantynopola został zmuszony do rezygnacji 18 października 1948 r., Athenagoras został wybrany na patriarchę 1 listopada 1948 r. jako Athenagoras I. Był pierwszym patriarchą wybranym bez wcześniejszego obywatelstwa tureckiego, po wprowadzeniu w życie tureckiej ustawy-dekretu 1092 z 1923 r., ale za uprzednią zgodą rządu tureckiego. W związku z tym otrzymał obywatelstwo tureckie i paszport turecki od prefekta Stambułu na lotnisku po przylocie, uzasadniając to tym, że jego rodzinne miasto było w chwili urodzenia terytorium Imperium Osmańskiego.

Konkretnie 1 listopada 1948 r. został zwołany Synod Endemiczny Patriarchatu Konstantynopola, składający się z 17 arcykapłanów. W skład trzyosobowego głosowania weszli arcykapłani-pastorowie spoza granic Turcji: arcybiskup Ameryki Athenagoras, metropolita Dionizy z Methymnos i metropolita Emmanuel z Caw. Cała trójka otrzymała po 11 głosów, natomiast pustych miejsc było 6. Athenagoras został wybrany w drugiej turze głosowania, gdzie otrzymał 11 głosów. Pozostałe były białe i pochodziły od zwolenników jego głównego rywala, metropolity Derkosa Joachima, który wcześniej został wykluczony z procesu wyborczego przez rząd turecki. Zresztą prasa turecka od początku uważała wybór Athenagorasa za pewnik, podając nawet liczbę głosów, jaką otrzyma.

Αναχώρηση από τις ΗΠΑ
Przed wyjazdem do Konstantynopola Athenagoras odbył długie tournée po prawie wszystkich wspólnotach prawosławnych w Ameryce, podając w swoich różnych przemówieniach tam zarys polityki, którą będzie prowadził i wzywając wszystkich do nowej krucjaty przeciwko komunizmowi, „najświętszej bitwy” świata chrześcijańskiego, jak to wówczas określił.

Συγκεκριμένα, στα τέλη Νοεμβρίου 1948, μιλώντας σε μια μεγάλη συνάντηση κληρικών στη Βοστώνη, η οποία μεταδόθηκε από όλα τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, τόνισε, μεταξύ άλλων:

Καταιγίδες αντιξοότητας ξεσπούν παντού γύρω μας και το ολέθριο πνεύμα της καταστροφής απειλεί να πνίξει την ελευθερία της συνείδησής μας, τα ανθρώπινα ιδανικά μας και τα ιερά θεμέλια του χριστιανικού πολιτισμού (...). Από τη μία πλευρά, η Ελλάδα έχει ήδη εμπλακεί σε έναν σκληρό αγώνα για τη διατήρηση της ελευθερίας και της εδαφικής της ακεραιότητας. Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία, μπροστά στην ίδια απειλή, βρίσκεται σε συνεχή κατάσταση επιφυλακτικότητας. Στην πραγματικότητα, το Δόγμα Τρούμαν αποδείχθηκε ένας από τους πιο αποτελεσματικούς παράγοντες στον αγώνα για την απόκρουση αυτής της επίθεσης. Προτρέπω όλους τους Αμερικανούς να υποστηρίξουν τις προσπάθειες του Προέδρου Τρούμαν (...). Το να ξεχάσει κανείς αυτό το ιερό καθήκον σε μια κρίσιμη στιγμή θα ισοδυναμεί με εγκατάλειψη και εγκατάλειψη της θέσης του στην πιο ιερή μάχη που δόθηκε ποτέ για την υπεράσπιση των ιδανικών του Χριστιανισμού.

Πιο αποκαλυπτική για τον ρόλο που θα διαδραματίσει ο νέος πατριάρχης σε αυτή την εποχή του Ψυχρού Πολέμου ήταν η αποχαιρετιστήρια συνάντησή του με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν στον Λευκό Οίκο, κατά τη διάρκεια της οποίας ανταλλάχθηκαν θερμές ευχές και ευχαριστίες.

Άφιξη στην Κωνσταντινούπολη
26 stycznia 1949 r. samolot dostarczony przez prezydenta Trumana przybył do Stambułu, wioząc nowo wybranego patriarchę ekumenicznego Athenagorasa, któremu towarzyszył specjalny adiutant Trumana płk Charles Mara. Gdy samolot wcześniej przeleciał nad grecką przestrzenią powietrzną, doszło do wymiany pozdrowień między królem Pawłem a patriarchą. Przyjęcie przez prefekta Konstantynopola i dużą liczbę przybyłych chrześcijan oraz wielu muzułmanów, być może z ciekawości, było wspaniałe. Patriarcha, wychodząc z samolotu, zaimponował wszystkim, przemawiając nie tylko po grecku, ale i po turecku, wyrażając swoje uznanie dla władz amerykańskich i tureckich.

Αμέσως μετά την οποία μια τεράστια αυτοκινητοπομπή κατευθύνθηκε στην κεντρική πλατεία Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης, όπου ο Αθηναγόρας κατέθεσε στεφάνι στο άγαλμα του Κεμάλ Ατατούρκ, με λουλούδια που, όπως ανακοινώθηκε, είχε κόψει ο ίδιος από τους κήπους του Λευκού Οίκου. Η ενθρόνισή του έγινε την επόμενη ημέρα, στις 27 Ιανουαρίου 1949. Μια από τις πρώτες του πράξεις ήταν να ταξιδέψει σιδηροδρομικώς στην Άγκυρα, όπου συναντήθηκε με τον Πρόεδρο Ισμέτ Ινονού και παρέδωσε προσωπικό μήνυμα του Προέδρου Τρούμαν.

Το έργο του
Η δραστηριότητα του Αθηναγόρα για την ενίσχυση της εσωτερικής ιεραποστολής στο κλίμα της Κωνσταντινουπολίτικης αρχιεπισκοπής ήταν σημαντική. Αναδιοργάνωσε τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, διορίζοντας νέους καθηγητές και εκπαιδεύοντας το ακαδημαϊκό προσωπικό, και βελτίωσε σθεναρά τις σχέσεις με τις τουρκικές αρχές. Κατά τη διάρκεια της πατριαρχίας του, υπήρξε πληρέστερη οργάνωση των ορθόδοξων ενοριών στο εξωτερικό, με την αναβάθμιση των μητροπόλεων στο Τιάτρα (Δυτική Ευρώπη) και στην Αυστραλία σε αρχιεπισκοπές, τις οποίες υποστήριξε με βοηθητικούς επισκόπους. Το 1959 επισκέφθηκε τα πρεσβυτεριανά πατριαρχεία της Μέσης Ανατολής (Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια και Ιερουσαλήμ), και το 1951 και το 1960 ετοίμασε το Άγιο Μύρο. Το 1965 ίδρυσε το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών στη Μονή Βλατάδων στη Θεσσαλονίκη, το 1966 το Ορθόδοξο Κέντρο στο Chambezy της Γενεύης και το 1968 την Ορθόδοξη Ακαδημία στην Κρήτη.

Mimo prestiżu i międzynarodowego uznania, jakie patriarchat zyskał za patriarchatu Athenagorasa, połączyło się to ze smutnymi wydarzeniami z 6 i 7 września 1955 r., tzw. zamieszkami wrześniowymi, kiedy to turecki tłum, kierowany „z góry”, jak udowodniono w procesie Adnana Menderesa w 1961 r., zaatakował greckie sklepy, domy i kościoły, dopuszczając się rozległych zniszczeń i grabieży. Od tych wydarzeń, pod coraz większym naciskiem państwa tureckiego, Grecy ze Stambułu byli stopniowo zmuszani do opuszczenia swoich domów. Incydenty te wywołały napięcie między Grecją a Turcją, pogłoski o usunięciu Patriarchatu z Turcji i względne ochłodzenie dotychczas wspierającego czynnika amerykańskiego. Patriarcha Athenagoras został opisany jako będący w stanie szoku po wrześniowych wydarzeniach, unikający zwołania synodu i w żałobie wstrzymujący się od wszelkich oficjalnych nabożeństw przez półtora roku, aż do Wielkanocy 1957 roku.

Τον Ιούλιο του 1958, μετά τον θάνατο του Αρχιεπισκόπου Μιχαήλ, ήρθε σε σύγκρουση με τη Σύνοδο για το ζήτημα του διαδόχου του. Η σύνοδος υποστήριξε την υποψηφιότητα του Μητροπολίτη Ίμβρου και Τενέδου Μελίτωνα, ενώ ο Πατριάρχης Αθηναγόρας υποστήριξε τον Επίσκοπο Μελίτης Ιάκωβο. Η σύγκρουση έφτασε στο σημείο να διαλύσει ο πατριάρχης τη σύνοδο, απολύοντας όλους τους διαφωνούντες. Στη συνέχεια διόρισε μια εξαμελή σύνοδο, η οποία εξέλεξε τον James. Η σύνοδος αυτή παρέμεινε σε ισχύ μέχρι τον Οκτώβριο του 1959.

Τον Σεπτέμβριο του 1961 συγκάλεσε το Πρώτο Πανορθόδοξο Συνέδριο στη Ρόδο, το πρώτο από μια σειρά προπαρασκευαστικών συνεδρίων για την Πανορθόδοξη Σύνοδο, η οποία ολοκληρώθηκε με επιτυχία: Διακήρυξε την ενότητα των Ορθοδόξων, επιβεβαίωσε το δικαίωμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου να συγκαλεί τέτοιες Συνόδους, ενίσχυσε τις σχέσεις με τις προχαλκηδονικές Εκκλησίες και έδειξε την Ορθοδοξία ως μια σταθερή δύναμη, ξεπερνώντας τον τοπικισμό της. Ακολούθησε η Δεύτερη Ορθόδοξη Διάσκεψη τον Σεπτέμβριο του 1963 και η Τρίτη Ορθόδοξη Διάσκεψη τον Νοέμβριο του 1964.

Το 1963, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας επισκέφθηκε το Άγιο Όρος για να γιορτάσει τη χιλιετία της μοναστικής πολιτείας και στη συνέχεια την Ελλάδα. Στις 30 Ιουνίου ταξίδεψε με ελληνικό πολεμικό πλοίο από το Άγιο Όρος στο Φάληρο. Εκεί τον υποδέχθηκαν ο βασιλιάς Παύλος και εκπρόσωποι της κυβέρνησης, και πλήθος κόσμου τον επευφημούσε κατά την πορεία του προς την Αθήνα. Αυτή ήταν η πρώτη του επίσκεψη στην Ελλάδα από την άνοδό του στον οικουμενικό θρόνο το 1949. Ακολούθησε δοξολογία στη μητρόπολη των Αθηνών, η πρώτη με Οικουμενικό Πατριάρχη στην ιστορία του νεοελληνικού κράτους. Στη συνέχεια επισκέφθηκε τη Ρόδο, την Κάρπαθο, την Κρήτη, την Κέρκυρα, την Ήπειρο και τη Μακεδονία και παντού έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής. Ο πιο συγκινητικός σταθμός της περιοδείας του ήταν η επίσκεψη στη γενέτειρά του, το Βασιλικό Πωγώνι.

Διαχριστιανικοί διάλογοι
Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας συμμετείχε ενεργά στο οικουμενικό κίνημα, επιδιώκοντας τη δημιουργία καλύτερων σχέσεων μεταξύ των χριστιανών. Ως εκ τούτου, ενίσχυσε τη συνεργασία με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, το οποίο είχε συσταθεί λίγο πριν από την εκλογή του, με τη σύσταση Μόνιμης Αντιπροσωπείας του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην έδρα του στη Γενεύη, με επικεφαλής τον Επίσκοπο Ιάκωβο Μελίτης.

W ramach deklarowanego zamiaru dotarcia do Kościoła rzymskokatolickiego Athenagoras wykonał kilka wstępnych ruchów za czasów papieża Piusa XII, które jednak nie przyniosły żadnego efektu. Jego następca, Jan XXIII, był bardziej pozytywny i nawet zaprosił Kościół prawosławny do wysłania przedstawicieli/obserwatorów na Sobór Watykański II. Zbliżenie przyspieszyło jednak po śmierci Jana XXIII (3 czerwca 1963) i wyborze jego następcy, Pawła VI. Pierwszym merytorycznym krokiem było jego spotkanie z papieżem Pawłem VI w niedzielny wieczór, 5 stycznia 1964 r., w delegaturze Stolicy Apostolskiej na Górze Oliwnej w Jerozolimie, które odbyło się według ścisłego protokołu. Ich drugie spotkanie miało τοποθεσία την επόμενη ημέρα στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, σε μια πιο χαλαρή ατμόσφαιρα. Οι δύο χριστιανοί ηγέτες δήλωσαν ότι ο δρόμος προς την ενότητα μεταξύ των δύο Εκκλησιών είναι μακρύς και δύσκολος, αλλά συμφώνησαν να συστήσουν μια επιτροπή για την προώθηση του διαλόγου μεταξύ τους. Οι δύο εκκλησιαστικοί ηγέτες πραγματοποίησαν την τρίτη άτυπη συνάντησή τους στους δρόμους της Ιερουσαλήμ υπό τις επευφημίες των πιστών. Αυτό ήταν το πρώτο βήμα στη διαδικασία του διαλόγου.

Αυτή η συμβολική συνάντηση άνοιξε τη δυνατότητα γνήσιου διαλόγου μεταξύ Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών για πρώτη φορά μετά το σχίσμα του 1054. Στη συνέχεια, στις 7 Δεκεμβρίου 1965, την ημέρα της επίσημης λήξης της Β΄ Βατικανής Συνόδου, οι τελετές για την κατάργηση του Αναθέματος 1054 πραγματοποιήθηκαν ταυτόχρονα στη Βασιλική του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη και στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου στη Φανή. Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας διάβασε την πράξη ανάκλησης και ο Πάπας Παύλος ΣΤ' διάβασε την παπική επιστολή. Η κατάργηση του αναθέματος προκάλεσε πολλές αντιδράσεις και ακόμη και διακοπή της μνήμης του Πατριάρχη Αθηναγόρα από Ορθόδοξους επισκόπους ακόμη και από το Άγιο Όρος που είδαν τον οικουμενισμό να επιβάλλεται στην Ορθοδοξία.

Στις 25 Ιουλίου 1967, ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ πραγματοποίησε επίσημη επίσκεψη στο Φανάρι. Στις 28 Οκτωβρίου του ίδιου έτους, μετά από περιοδεία στα Πατριαρχεία Σερβίας, Ρουμανίας και Βουλγαρίας, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ανταπέδωσε την επίσκεψη μεταβαίνοντας στο Βατικανό. Το ταξίδι του συνεχίστηκε στην Ελβετία, όπου εγκαινίασε το Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Chambezy της Γενεύης, και στη συνέχεια στο Λονδίνο, όπου συναντήθηκε με τον Προκαθήμενο της Αγγλικανικής Εκκλησίας.

Τελευταία χρόνια και θάνατος
Στις 28 Ιουνίου 1972, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας υπέστη κάταγμα στο μηρό. Αν και οι θεράποντες ιατροί του συνέστησαν να πάει στη Βιέννη, εκείνος αρνήθηκε. Η υγεία του υπέστη επιπλοκές και τελικά πέθανε στις 7 Ιουλίου 1972.