Athenagoras (z domu Aristocles Spyrou, 25 marca/6 kwietnia 1886 – 7 lipca 1972) był ekumenicznym patriarchą Konstantynopola od 1 listopada 1948 do 7 lipca 1972.

Dane biograficzne
Urodził się 25 marca/6 kwietnia 1886 roku w Tsaraplanie (obecnie Vasiliko) w Epirze, który w tym czasie był jeszcze terytorium Imperium Osmańskiego. Jego ojciec, Mateusz, był lekarzem, a matka, Helen, pochodziła z Konitsy.

W 1903 roku wstąpił do Szkoły Teologicznej w Halkach. W 1910 roku uzyskał stopień naukowy z teologii, został mnichem i otrzymał święcenia diakonatu z rąk metropolity Polikarpa z Elassony. Następnie pełnił funkcję archidiakona metropolity pelagońskiego do 1918 r., kiedy to metropolia przestała podlegać jurysdykcji patriarchatu. W 1919 roku ówczesny arcybiskup Aten Meletios Metaxakis zatrudnił go jako archidiakona i sekretarza archidiecezji. Po przewadze ruchu z 1922 r. został sekretarzem “Związku Pagliriki”, ruchu kochających duchownych przyjaznych partii wenezuelskiej.

Biskup Korfu
W grudniu 1922 r., za rewolucyjnych rządów N. Plastirasa i jeszcze jako diakon, został wybrany metropolitą Korfu, a 22 grudnia 1922 r. w kościele metropolitalnym w Atenach został konsekrowany na biskupa.

W tej Metropolii pozostał przez siedem lat i wykazał się bogatą pracą organizacyjną, charytatywną i wydawniczą. Podobno za jego czasów ta Metropolia stała się pierwszą, która wydała biuletyn informacyjny. Tam rozwinął przyjazne stosunki z katolickimi Korfianami i ich biskupem, protestantami, Żydami, Ormianami itd. W lipcu 1930 roku reprezentował Kościół Grecji na Kongresie Anglikańskim w Lambeth.

Arcybiskup Ameryki
13 sierpnia 1930 r., na wniosek metropolity Damaskinosa z Koryntu, został wybrany przez Święty Synod Patriarchalny na arcybiskupa Ameryki Północnej i Południowej.

Podczas swojej kadencji udało mu się tam zjednoczyć społeczności podzielone przez schizmę narodową. W 1931 r. zorganizował IV Zgromadzenie Duchowne, które uchwaliło nową konstytucję dla administracji kościelnej. Zakładał i organizował urzędy archidiecezji, sądy duchowne, szkoły katechetyczne, a szczególną uwagę poświęcał budowie kościołów i szkół. Założył Ladies Philoptochos (1931), Greek Orthodox Theological School of the Holy Cross w Bostonie (1937) dla kształcenia duchownych oraz St. Basil’s Academy w Garrison, New York (1944) dla kształcenia katechetów i dyrektorów chórów.

Podczas swojej archidiecezji w Stanach Zjednoczonych Athenagoras rozwijał dobre relacje ze współbraćmi (Rosjanami, Serbami, Rumunami) i prawosławnymi, ale także pielęgnował bardzo bliskie relacje z czołowymi postaciami w kraju, takimi jak para prezydencka Franklin i Eleanor Roosevelt, a bardziej szczegółowo z prezydentem Harrym Trumanem.

Patriarchat
Wybory
Po tym jak patriarcha Maksymos V z Konstantynopola został zmuszony do rezygnacji 18 października 1948 r., Athenagoras został wybrany na patriarchę 1 listopada 1948 r. jako Athenagoras I. Był pierwszym patriarchą wybranym bez wcześniejszego obywatelstwa tureckiego, po wprowadzeniu w życie tureckiej ustawy-dekretu 1092 z 1923 r., ale za uprzednią zgodą rządu tureckiego. W związku z tym otrzymał obywatelstwo tureckie i paszport turecki od prefekta Stambułu na lotnisku po przylocie, uzasadniając to tym, że jego rodzinne miasto było w chwili urodzenia terytorium Imperium Osmańskiego.

Konkretnie 1 listopada 1948 r. został zwołany Synod Endemiczny Patriarchatu Konstantynopola, składający się z 17 arcykapłanów. W skład trzyosobowego głosowania weszli arcykapłani-pastorowie spoza granic Turcji: arcybiskup Ameryki Athenagoras, metropolita Dionizy z Methymnos i metropolita Emmanuel z Caw. Cała trójka otrzymała po 11 głosów, natomiast pustych miejsc było 6. Athenagoras został wybrany w drugiej turze głosowania, gdzie otrzymał 11 głosów. Pozostałe były białe i pochodziły od zwolenników jego głównego rywala, metropolity Derkosa Joachima, który wcześniej został wykluczony z procesu wyborczego przez rząd turecki. Zresztą prasa turecka od początku uważała wybór Athenagorasa za pewnik, podając nawet liczbę głosów, jaką otrzyma.

Wyjazd z USA
Przed wyjazdem do Konstantynopola Athenagoras odbył długie tournée po prawie wszystkich wspólnotach prawosławnych w Ameryce, podając w swoich różnych przemówieniach tam zarys polityki, którą będzie prowadził i wzywając wszystkich do nowej krucjaty przeciwko komunizmowi, “najświętszej bitwy” świata chrześcijańskiego, jak to wówczas określił.

W szczególności pod koniec listopada 1948 r., przemawiając na dużym spotkaniu duchownych w Bostonie, które było transmitowane przez wszystkie amerykańskie media, podkreślił m.in:

Wokół nas wybuchają burze przeciwności, a zgubny duch zniszczenia grozi utopieniem naszej wolności sumienia, naszych ludzkich ideałów i świętych podstaw cywilizacji chrześcijańskiej (…). Z jednej strony Grecja już prowadzi ciężką walkę o zachowanie swojej wolności i integralności terytorialnej. Z kolei Turcja w obliczu tego samego zagrożenia jest w ciągłym stanie ostrożności. Doktryna Trumana okazała się w rzeczywistości jednym z najskuteczniejszych czynników w walce o odparcie tego ataku. Wzywam wszystkich Amerykanów do poparcia wysiłków prezydenta Trumana (…). Zapomnienie o tym świętym obowiązku w krytycznym czasie będzie równoznaczne z dezercją i porzuceniem swojej pozycji w najświętszej bitwie, jaką kiedykolwiek stoczono w obronie ideałów chrześcijaństwa.

Bardziej odkrywcze dla roli, jaką nowy patriarcha odegra w tym czasie zimnej wojny, było jego pożegnalne spotkanie z prezydentem USA Harrym Trumanem w Białym Domu, podczas którego wymieniono ciepłe życzenia i podziękowania.

Przyjazd do Stambułu
26 stycznia 1949 r. samolot dostarczony przez prezydenta Trumana przybył do Stambułu, wioząc nowo wybranego patriarchę ekumenicznego Athenagorasa, któremu towarzyszył specjalny adiutant Trumana płk Charles Mara. Gdy samolot wcześniej przeleciał nad grecką przestrzenią powietrzną, doszło do wymiany pozdrowień między królem Pawłem a patriarchą. Przyjęcie przez prefekta Konstantynopola i dużą liczbę przybyłych chrześcijan oraz wielu muzułmanów, być może z ciekawości, było wspaniałe. Patriarcha, wychodząc z samolotu, zaimponował wszystkim, przemawiając nie tylko po grecku, ale i po turecku, wyrażając swoje uznanie dla władz amerykańskich i tureckich.

Natychmiast po tym ogromna motorynka udała się na centralny plac Taksim w Stambule, gdzie Athenagoras złożył wieniec pod pomnikiem Kemala Atatürka, z kwiatami, które – jak ogłoszono – sam ściął z ogrodów Białego Domu. Został intronizowany następnego dnia, 27 stycznia 1949 roku. Jednym z jego pierwszych działań była podróż koleją do Ankary, gdzie spotkał się z prezydentem Ismetem Inonu i przekazał osobiste przesłanie od prezydenta Trumana.

Jego praca
Działalność Athenagorasa w umacnianiu misji wewnętrznej w klimacie archidiecezji konstantynopolitańskiej była znacząca. Zreorganizował Szkołę Teologiczną w Halki, mianując nowych profesorów i kształcąc kadrę naukową, a także prężnie poprawił stosunki z władzami tureckimi. W czasie jego patriarchatu nastąpiła pełniejsza organizacja parafii prawosławnych za granicą, z podniesieniem metropolii w Tyatyrze (Europa Zachodnia) i Australii do rangi archidiecezji, które wspierał biskupami pomocniczymi. W 1959 roku odwiedził prezbiteriańskie patriarchaty Bliskiego Wschodu (Aleksandria, Antiochia i Jerozolima), a w 1951 i 1960 roku przygotował Świętą mirrę. W 1965 roku założył Patriarchalną Fundację Studiów Patrystycznych przy klasztorze Vlatadon w Salonikach, w 1966 roku Centrum Prawosławne w Chambezy w Genewie, a w 1968 roku Prawosławną Akademię na Krecie.

Mimo prestiżu i międzynarodowego uznania, jakie patriarchat zyskał za patriarchatu Athenagorasa, połączyło się to ze smutnymi wydarzeniami z 6 i 7 września 1955 r., tzw. zamieszkami wrześniowymi, kiedy to turecki tłum, kierowany “z góry”, jak udowodniono w procesie Adnana Menderesa w 1961 r., zaatakował greckie sklepy, domy i kościoły, dopuszczając się rozległych zniszczeń i grabieży. Od tych wydarzeń, pod coraz większym naciskiem państwa tureckiego, Grecy ze Stambułu byli stopniowo zmuszani do opuszczenia swoich domów. Incydenty te wywołały napięcie między Grecją a Turcją, pogłoski o usunięciu Patriarchatu z Turcji i względne ochłodzenie dotychczas wspierającego czynnika amerykańskiego. Patriarcha Athenagoras został opisany jako będący w stanie szoku po wrześniowych wydarzeniach, unikający zwołania synodu i w żałobie wstrzymujący się od wszelkich oficjalnych nabożeństw przez półtora roku, aż do Wielkanocy 1957 roku.

W lipcu 1958 roku, po śmierci arcybiskupa Michała, wszedł w konflikt z synodem w kwestii jego następcy. Synod poparł kandydaturę metropolity Melitona z Imbros i Tenedos, a patriarcha Athenagoras – biskupa Jakuba z Melity. Konflikt doszedł do tego stopnia, że patriarcha rozwiązał synod, zwalniając wszystkich dysydentów. Następnie powołał sześcioosobowy synod, który wybrał Jakuba. Synod ten obowiązywał do października 1959 r.

We wrześniu 1961 r. zwołał na Rodos Pierwszą Konferencję Panprawosławną, pierwszą z serii konferencji przygotowawczych do Synodu Panprawosławnego, który został pomyślnie zakończony: Głosił on jedność prawosławnych, potwierdzał prawo Patriarchatu Ekumenicznego do zwoływania takich Synodów, zacieśniał stosunki z Kościołami przedchalcedońskimi i ukazywał prawosławie jako solidną siłę, przełamującą swój lokalizm. Następnie we wrześniu 1963 r. odbyła się II Konferencja Prawosławna, a w listopadzie 1964 r. III Konferencja Prawosławna.

W 1963 roku patriarcha ekumeniczny Athenagoras zwiedził Górę Athos z okazji obchodów tysiąclecia państwa monastycznego, a następnie do Grecji. 30 czerwca odbył podróż greckim okrętem wojennym z Góry Athos do Faliro. Tam został przyjęty przez króla Pavlosa i przedstawicieli rządu, a tłum kibicował mu w drodze do Aten. Była to pierwsza wizyta w Grecji od czasu wstąpienia na tron ekumeniczny w 1949 roku. Następnie odbyła się doksologia w metropolii ateńskiej, pierwsza z udziałem patriarchy ekumenicznego w historii współczesnego państwa greckiego. Następnie odwiedził Rodos, Karpathos, Kretę, Korfu, Epir i Macedonię i wszędzie został entuzjastycznie przyjęty. Najbardziej poruszającym przystankiem na jego trasie była wizyta w miejscu jego urodzenia, Vasiliko Pogoni.

Dialogi międzychrześcijańskie
Patriarcha Athenagoras działał w ruchu ekumenicznym, dążąc do nawiązania lepszych relacji między chrześcijanami. Zacieśnił więc współpracę z powstałą na krótko przed jego wyborem Światową Radą Kościołów, powołując w jej siedzibie w Genewie Stałą Delegację Patriarchatu Ekumenicznego, stawiając na jej czele biskupa Jakuba z Melite.

W ramach deklarowanego zamiaru dotarcia do Kościoła rzymskokatolickiego Athenagoras wykonał kilka wstępnych ruchów za czasów papieża Piusa XII, które jednak nie przyniosły żadnego efektu. Jego następca, Jan XXIII, był bardziej pozytywny i nawet zaprosił Kościół prawosławny do wysłania przedstawicieli/obserwatorów na Sobór Watykański II. Zbliżenie przyspieszyło jednak po śmierci Jana XXIII (3 czerwca 1963) i wyborze jego następcy, Pawła VI. Pierwszym merytorycznym krokiem było jego spotkanie z papieżem Pawłem VI w niedzielny wieczór, 5 stycznia 1964 r., w delegaturze Stolicy Apostolskiej na Górze Oliwnej w Jerozolimie, które odbyło się według ścisłego protokołu. Ich drugie spotkanie miało miejsce następnego dnia w Patriarchacie Jerozolimy, w bardziej swobodnej atmosferze. Obaj przywódcy chrześcijańscy stwierdzili, że droga do jedności między oboma Kościołami jest długa i trudna, ale zgodzili się na powołanie komisji, która będzie promować dialog między nimi. Dwaj przywódcy Kościoła odbyli trzecie nieformalne spotkanie na ulicach Jerozolimy przy wiwatach wiernych. Był to pierwszy krok w procesie dialogu.

To symboliczne spotkanie otworzyło możliwość prawdziwego dialogu między prawosławnymi i rzymskimi katolikami po raz pierwszy od schizmy z 1054 roku. Następnie, 7 grudnia 1965 r., w dniu oficjalnego zamknięcia Soboru Watykańskiego II, odbyły się uroczystości związane ze zniesieniem anatem 1054. Odbywały się one jednocześnie w Bazylice św. Piotra w Rzymie i w patriarchalnym kościele św. Jerzego w Fanie. Patriarcha Athenagoras odczytał akt odwołania, a papież Paweł VI odczytał papieski brief. Zniesienie anatem wywołało wiele reakcji, a nawet przerwanie upamiętnienia patriarchy Athenagorasa przez prawosławnych biskupów nawet z Góry Athos widzących narzucony prawosławiu ekumenizm.

25 lipca 1967 r. papież Paweł VI złożył oficjalną wizytę w Fanarze. 28 października tego samego roku, po objeździe patriarchatów Serbii, Rumunii i Bułgarii, patriarcha Athenagoras zrewanżował się wizytą udając się do Watykanu. Jego podróż trwała dalej do Szwajcarii, gdzie zainaugurował prawosławny ośrodek Patriarchatu Ekumenicznego w Chambezy w Genewie, a następnie do Londynu, gdzie spotkał się z prymasem Kościoła anglikańskiego.

Ostatnie lata i śmierć
28 czerwca 1972 roku patriarcha Athenagoras doznał złamania uda. Choć lekarze prowadzący zalecali mu wyjazd do Wiednia, odmówił. Jego zdrowie doznało komplikacji i ostatecznie zmarł 7 lipca 1972 roku.

Sztuczna Inteligencja